Historie

             Foto van 01-05-1943 in Spijk. Aangeboden door dhr. B.G. Pastoor uit Winschoten

Een stoetboom is een tak met bolletjes gebakken deeg (vaak krentenbollen) die wordt uitgereikt aan kinderen tijdens hun eerste dag op de basisschool (groep 1 of groep 3). Deze traditie komt voor op het Hogeland in de Nederlandse provincie Groningen. Stoet is Gronings voor "brood", boom verwijst naar het verhaal dat de meester op zolder een 'stoetboom' had waar deze takken vanaf werden geplukt. De meester was vaak verantwoordelijk voor het klaarmaken van de stoetbomen. De ouders werd vroeger om een bijdrage gevraagd om de traditie in stand te houden voor hun kinderen. De traditie was vaak mede ingesteld om de kinderen aan het einde van hun eerste dag te belonen voor lief zijn en gehoorzaamheid en vormde voor hen tevens een troostprijs; vanaf nu kon er niet langer alleen worden gespeeld, maar moest er ook worden geleerd.

Tegenwoordig worden ook wel andere dingen aan de stoetboom gehangen, zoals snoep, appels of sinaasappels en worden de stoetbomen ook wel gemaakt door oudere kinderen of door ouders zelf.

Artikel Nederlands bakkerij museum:

Stoetbomen

De eerste schooldag was voor veel kinderen in Nederland en diverse Duitstalige landen een bijzondere dag. Zij begonnen aan een nieuw avontuur in hun nog jonge leven en dat werd extra benadrukt door aan deze nieuwe leerlingen zoete lekkernijen of geschenken in broodvorm te geven. In diverse dorpen op het Groningse platteland wordt deze traditie in stand gehouden in de vorm van stoetbomen.

Volgens de overlevering groeiden deze stoetbomen op de zolder (soms ook in de kelder) van de school. Jongens uit de hoogste klassen zorgden er tijdens de eerste schooldag voor dat deze bomen met veel lawaai en gestommel werden 'omgehakt'. De kleintjes zaten ondertussen in hun lokaal met spanning te wachten. Als zij braaf waren geweest kregen zij een stoetboom waarna de hele school in optocht door het dorp trok.

Een stoetboom bestaat van oudsher uit een tak waaraan broodjes worden gebakken, elk met een gewicht van ongeveer 50 gram. Na het bakken worden deze takken tegenwoordig versierd of opgetuigd met snoep. Begin 20e eeuw waren het alleen maar takken met brood. Die kleine witte broodjes waren toen al een traktatie op zich want normaliter werd er alleen witbrood gegeten op zon- en feestdagen. Dat er veel waarde aan deze traditie werd gehecht bleek wel tijdens de oorlogsjaren. Broodbonnen of geen broodbonnen; ouders en leerkrachten was er alles aan gelegen om het gebruik met de stoetbomen toch doorgang te laten vinden.

Groningen

Op het Groninger Hogeland worden in dorpen als 't Zand, Zeerijp. Spijk, Holwierde, Rodeschool, Godlinze, Leermens, Enum, Oosterwijtwerd jaarlijks nog stoetbomen gebakken. Het hoe en wat verschilt soms per dorp en per school.

In het dorp Holwierde worden de stoetbomen bijvoorbeeld op een andere manier gemaakt dan in Spijk. In Spijk worden de bolletjes aan de takken vastgebakken terwijl in Holwierde kadetjes of ronde broodjes door de bakker aan de takken worden gestoken. Dit bracht waarschijnlijk teveel werk met zich mee want op een gegeven moment bakten de bakkers de bolletjes die door de ouders zelf aan de stoetboom werden vastgemaakt. Spijk is overigens het dorp dat verondersteld wordt de oudste stoetboomtraditie te bezitten. Van hieruit breidde het zich uit naar de verschillende plaatsen in de omgeving. De stoetboom van de lagere school in Roodeschool droeg - volgens een oude legende - al vrucht omstreeks 1 april. In zijn wijde takken ontbotten broodjes en andere lekkernijen als krentenbollen en dikbuikige broodmannetjes. Ook was er een zakje met lekkers (een 'puutje' met 'slik') aan een tak vastgebonden evenals een sappige sinasappel. Een klingelende bel kondigde het einde van de eerste schooldag aan en het sein voor de uitreiking. De kinderen holden daarna met de buit naar huis langs wegen die met rood, wit, blauw waren versierd.

Waarom deze traditie overigens alleen in de provincie Groningen heeft standgehouden is niet bekend. Het stoetboompje wordt hier wel beschouwd als een variant op de Palmpasenstokken en Meitakken uit de meer zuidelijk gelegen provincies.

Andere lekkernijen op de eerste schooldag

Kwamen de kinderen van de kleuterschool voor het eerst op de lagere school dan werden er niet alleen stoetboompjes uitgedeeld. Afhankelijk van de streek wordt ook gesproken van het schenken van koekjes, zuurtjes of balletjes, het zogenaamde 'schoolgeven'. Ook pepernoten en een 'speculaaspopke' hoorden bij dit festijn evenals - in Friesland - de doemkes.

Stoetbomen

Arme, arme vijf- en zesjarigen. De overgang van groep 2 naar groep 3 van de basisschool betekent voor hen een hard afscheid van buitenspelen, waterbak, vingerverf en Dikkie Dik. Voortaan moet er vooral geleerd en gewerkt worden. Maar in een klein deel van Groningen, vooral in Fivelingo, wacht de kinderen naast een schok op de eerste schooldag na de grote vakantie óók een aangename verrassing: de stoetboom.

Stoet en slik

Een stoetboom is een takje versierd met strikken, lintjes, broodjes ('stoetjes') en, in latere tijd, ook fruit en snoep. Van oudsher wil het verhaal dat de boom groeide op de zolder van de meester of van het schoolgebouw. Kinderen die voor het eerst de lagere school bezochten, kregen de lekkernij op hun eerste lesdag om het leed wat te verzachten. Iedere dag mocht er iets van de boom worden geplukt (het 'schoolgeven'), om de gang naar school te associëren met iets prettigs. In 1928 heette het in Uithuizermeeden, volgens een artikel in een onderwijsblad uit dat jaar:

'Niets prettiger, dan naar school te mogen gaan! Je krijgt nu elken dag wat mee van den stoetboom. De krentenbolletjes worden met den dag wat harder, maar eerst mag je eierkoeken en die kereltjes van brood opeten. En dan later de krentenstoepjes en dan nog weer later. De zakjes met zuurtjes en de sinaasappels en eindelijk de chocoladereepen. En dan planten we met z'n vieren den boom in mijn tuintje, misschien groeit er 't volgend jaar wéér zooveel lekkers aan ....'.

Van plaats tot plaats verschilde de uitvoering van de boom. Soms werden bolletjes deeg al aan de tak gebakken en in andere gevallen werden de broodjes er later in gehangen. Tegenwoordig worden de meeste stoetbomen niet meer door de meester of juf vervaardigd, maar door de ouders of leerlingen uit de hoogste groep. De laatsten zorgen vaak ook voor de uitreiking. Hoe lang de traditie al bestaat, is niet bekend. Waarschijnlijk ontstond ze pas in de (late) negentiende eeuw.

Bronnen